Profilaktyka zdrowia – regularne badania, honorowe krwiodawstwo, zdrowe odżywianie i aktywny styl życia.

Zdrowie w dużej mierze zależy od działań, które podejmujemy każdego dnia. Regularne badania profilaktyczne, prawidłowe odżywianie, aktywność fizyczna, odpowiednia ilość snu, unikanie używek oraz reagowanie na niepokojące objawy pozwalają ograniczać ryzyko wielu chorób i sprzyjają ich wcześniejszemu wykrywaniu.

Szczególną grupą osób świadomie dbających o zdrowie są honorowi dawcy krwi. W ich przypadku troska o własny organizm ma dodatkowe znaczenie – bezpieczne oddawanie krwi wymaga dobrego stanu zdrowia i odpowiedniego przygotowania do donacji.

Profilaktyka – dlaczego jest tak ważna?

Celem profilaktyki zdrowotnej jest zapobieganie chorobom, ograniczanie czynników ryzyka oraz wykrywanie nieprawidłowości na możliwie wczesnym etapie.

Ma to szczególne znaczenie w przypadku chorób, które przez długi czas mogą przebiegać bez charakterystycznych objawów. Dotyczy to m.in. nadciśnienia tętniczego, zaburzeń gospodarki lipidowej, cukrzycy typu 2 czy niektórych chorób nerek.

Zakres i częstotliwość badań profilaktycznych powinny być dostosowane do wieku, płci, stanu zdrowia, wywiadu rodzinnego oraz indywidualnych czynników ryzyka.

W Polsce osoby dorosłe od 20. roku życia mogą korzystać m.in. z programu „Moje Zdrowie – bilans zdrowia osoby dorosłej”. Podstawowy zakres badań laboratoryjnych w tym programie obejmuje morfologię krwi, glukozę, kreatyninę z eGFR, lipidogram, TSH oraz badanie ogólne moczu. W zależności od wieku i wyników ankiety zakres diagnostyki może zostać rozszerzony.

Regularna profilaktyka nie oznacza jednak wykonywania jak największej liczby badań. Badania powinny być dobierane zgodnie z aktualnymi zaleceniami oraz indywidualną sytuacją zdrowotną.

Morfologia krwi – jedno z podstawowych badań laboratoryjnych

Morfologia krwi obwodowej dostarcza wielu informacji dotyczących układu krwiotwórczego. Ocenia m.in. liczbę i parametry krwinek czerwonych, krwinek białych oraz płytek krwi.

Erytrocyty odpowiadają przede wszystkim za transport tlenu. Zawarta w nich hemoglobina wiąże tlen w płucach i umożliwia jego dostarczanie do tkanek. Ocena stężenia hemoglobiny, hematokrytu oraz parametrów krwinek czerwonych jest pomocna m.in. w diagnostyce niedokrwistości.

Leukocyty stanowią ważny element układu odpornościowego, natomiast płytki krwi uczestniczą w procesie hemostazy, czyli mechanizmach odpowiedzialnych za ograniczenie krwawienia po uszkodzeniu naczynia.

Należy pamiętać, że wynik znajdujący się poza zakresem referencyjnym nie jest sam w sobie rozpoznaniem choroby. Na wyniki badań laboratoryjnych mogą wpływać m.in. infekcje, wysiłek fizyczny, stan nawodnienia, przyjmowane leki oraz wiele innych czynników. Nieprawidłowości należy interpretować w odniesieniu do całego obrazu klinicznego.

Krwiodawstwo a kontrola stanu zdrowia

Każdą donację poprzedza kwalifikacja, której podstawowym celem jest zapewnienie bezpieczeństwa zarówno dawcy, jak i pacjenta otrzymującego krew lub jej składniki.

Oceniany jest aktualny stan zdrowia dawcy, przeprowadzany jest szczegółowy wywiad dotyczący m.in. przebytych i aktualnych chorób, stosowanych leków, zabiegów oraz innych okoliczności mogących mieć znaczenie dla bezpieczeństwa donacji.

Krew pobrana od dawców jest również poddawana wymaganym badaniom służącym zapewnieniu bezpieczeństwa jej składników.

Bardzo ważne jest jednak rozróżnienie badań związanych z krwiodawstwem od badań profilaktycznych. Oddawanie krwi i kwalifikacja do donacji nie zastępują regularnych badań profilaktycznych, bilansu zdrowia ani konsultacji lekarskiej.

Osoba regularnie oddająca krew powinna więc korzystać z profilaktyki zdrowotnej na takich samych zasadach jak pozostali pacjenci.

Żelazo – szczególnie ważne dla dawców krwi

Żelazo jest niezbędnym składnikiem hemoglobiny i odgrywa podstawową rolę w transporcie tlenu. Organizm posiada zapasy żelaza, jednak oddawanie krwi pełnej wiąże się z jego utratą.

U osób regularnie oddających krew szczególnego znaczenia nabiera więc prawidłowo zbilansowana dieta zawierająca odpowiednią ilość tego pierwiastka.

Dobrymi źródłami żelaza są m.in. mięso i podroby, ryby, jaja, nasiona roślin strączkowych, produkty pełnoziarniste, pestki i nasiona. Żelazo pochodzenia zwierzęcego jest na ogół lepiej przyswajalne niż żelazo niehemowe znajdujące się w produktach roślinnych. Wchłanianie żelaza niehemowego może poprawiać obecność witaminy C w posiłku.

Warto jednocześnie pamiętać, że prawidłowe stężenie hemoglobiny nie zawsze oznacza optymalne zapasy żelaza w organizmie. Parametrem wykorzystywanym do oceny jego zapasów jest m.in. ferrytyna. Jeżeli istnieje podejrzenie niedoboru żelaza, szczególnie u osoby często oddającej krew, zasadność wykonania dodatkowych badań warto skonsultować z lekarzem.

Suplementacja żelaza nie powinna być stosowana rutynowo „na wszelki wypadek”. Powinna wynikać z rzeczywistych potrzeb i być prowadzona zgodnie z odpowiednimi zaleceniami.

Zdrowe odżywianie – nie tylko przed oddaniem krwi

Prawidłowo zbilansowana dieta powinna dostarczać organizmowi odpowiedniej ilości energii, białka, węglowodanów, tłuszczów, witamin, składników mineralnych oraz błonnika.

Podstawą codziennego sposobu żywienia powinny być m.in. warzywa i owoce, produkty pełnoziarniste oraz odpowiednio dobrane źródła białka. Warto ograniczać żywność wysoko przetworzoną oraz produkty zawierające duże ilości soli, cukrów prostych i niekorzystnych żywieniowo tłuszczów.

Dawca powinien zwrócić szczególną uwagę na sposób odżywiania również bezpośrednio przed donacją. Do oddania krwi nie należy zgłaszać się na czczo. Przed donacją wskazany jest lekki posiłek oraz odpowiednie nawodnienie.

Odpowiednie nawodnienie

Woda jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Uczestniczy m.in. w utrzymaniu prawidłowej objętości krwi krążącej, termoregulacji, transporcie substancji oraz funkcjonowaniu nerek.

Zapotrzebowanie na płyny jest indywidualne i zależy m.in. od temperatury otoczenia, aktywności fizycznej, masy ciała, diety i stanu zdrowia.

Odpowiednie nawodnienie ma szczególne znaczenie przed oddaniem krwi. Również po donacji należy pamiętać o uzupełnianiu płynów i stosowaniu się do zaleceń personelu.

Ruch jest częścią profilaktyki

Regularna aktywność fizyczna zmniejsza ryzyko wielu chorób przewlekłych i korzystnie wpływa m.in. na układ sercowo-naczyniowy, metabolizm glukozy, masę ciała, układ mięśniowo-szkieletowy, sprawność fizyczną oraz zdrowie psychiczne.

Zgodnie z zaleceniami Światowej Organizacji Zdrowia osoby dorosłe powinny wykonywać tygodniowo 150–300 minut aktywności aerobowej o umiarkowanej intensywności lub 75–150 minut aktywności o dużej intensywności, ewentualnie odpowiednią kombinację obu rodzajów wysiłku. Dodatkowo zalecana jest aktywność wzmacniająca główne grupy mięśni przez co najmniej dwa dni w tygodniu.

Nie trzeba uprawiać sportu wyczynowo. Szybki marsz, jazda na rowerze, pływanie, bieganie czy inne formy rekreacji mogą być wartościowym elementem profilaktyki. Ważna jest regularność oraz dostosowanie intensywności wysiłku do wieku, kondycji i stanu zdrowia.

Znaczenie ma również ograniczanie czasu spędzanego w pozycji siedzącej. Każda dodatkowa aktywność jest korzystniejsza niż jej brak.

Aktywność fizyczna a oddawanie krwi

Osoby aktywne fizycznie mogą być honorowymi dawcami krwi, jeśli spełniają wymagane kryteria zdrowotne. W dniu donacji należy jednak zrezygnować z bardzo intensywnego wysiłku.

Po oddaniu krwi należy odpocząć, odpowiednio się nawodnić i stosować się do zaleceń otrzymanych w punkcie pobierania krwi. Bezpośrednio po donacji należy unikać intensywnego wysiłku fizycznego, ponieważ może on zwiększać ryzyko osłabienia, zawrotów głowy lub omdlenia.

Sen i regeneracja również mają znaczenie

Zdrowy styl życia nie kończy się na diecie i aktywności fizycznej. Odpowiednia ilość oraz jakość snu wpływają na regenerację organizmu, funkcjonowanie układu nerwowego, metabolizm, odporność i samopoczucie.

Do oddania krwi należy przyjść wypoczętym. Niewyspanie, przemęczenie czy znaczny wysiłek mogą wpływać na samopoczucie podczas i po donacji.

Używki – czynnik ryzyka, który możemy ograniczyć

Palenie tytoniu jest jednym z najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego, oddechowego oraz wielu nowotworów. Rezygnacja z palenia przynosi korzyści zdrowotne niezależnie od wieku.

Również alkohol nie jest obojętny dla zdrowia. Z punktu widzenia profilaktyki zdrowotnej im mniejsze jego spożycie, tym mniejsze związane z nim ryzyko zdrowotne.

Zdrowy dawca – bezpieczna donacja

Honorowe krwiodawstwo jest wyjątkową formą pomocy drugiemu człowiekowi. Krew i jej składniki są potrzebne m.in. pacjentom poddawanym zabiegom operacyjnym, osobom poszkodowanym w wypadkach oraz pacjentom leczonym z powodu chorób onkologicznych i hematologicznych.

Jednocześnie podstawą bezpiecznego krwiodawstwa pozostaje troska o zdrowie samego dawcy.

Dlatego odpowiedzialny dawca:

• korzysta z badań profilaktycznych odpowiednich do wieku i czynników ryzyka,
• dba o zbilansowaną dietę i odpowiednią podaż żelaza,
• pamięta o właściwym nawodnieniu,
• regularnie podejmuje aktywność fizyczną,
• dba o sen i regenerację,
• ogranicza czynniki zwiększające ryzyko chorób,
• nie bagatelizuje niepokojących objawów i w razie potrzeby konsultuje je z lekarzem,
• do każdej donacji podchodzi odpowiedzialnie i zgodnie z zaleceniami personelu medycznego.

Profilaktyka to inwestycja w zdrowie

Profilaktyka nie powinna być jednorazowym działaniem podejmowanym dopiero wtedy, gdy zaczynamy odczuwać dolegliwości. To połączenie świadomych codziennych wyborów z wykonywaniem odpowiednich badań i korzystaniem z programów profilaktycznych.

Badaj się regularnie. Dbaj o właściwe odżywianie. Bądź aktywny. Pamiętaj o odpoczynku i regeneracji. A jeśli pozwala na to Twój stan zdrowia – zostań honorowym dawcą krwi.

Dbając o własne zdrowie, możemy jednocześnie zrobić coś niezwykle ważnego dla zdrowia i życia innych.